سنگینی یک جاده بر گُرده «سایت باستانی ویگُل»؛ آیا میراث فرهنگی چراغ سبز نشان میدهد؟
احداث جاده برای توسعه یک شهرک صنعتی در حریم «سایت باستانی ویگُل » در آران و بیدگل اصفهان موجب نگرانی برخی کارشناسان میراث فرهنگی شده است؛ آنها معتقدند این جاده با برهم زدن توپوگرافی زمین، ضوابط حفاظتی را زیر پا گذاشته و با تبعات جبران ناپذیر برای عرصه این اثر تاریخی، در حال پیگیری برای مصوب شدن در شورای فنی وزارتخانه میراث فرهنگی است.
به گزارش ایرنا، محوطه ای باستانی در شرق «بیدگُل» با نام ویگل قرار دارد که طی ۲ فصل کاوش باستان شناسی، بقایای آتشکده ای متعلق به دوران ساسانی و همچنین دوران انتقالی ساسانی به اسلامی در آن کشف شده است. آتشکدهای که گفته می شود به دلیل تغییر دین، متروک و به فراموشی سپرده شده است و از نگاه باستان شناسان یکی از استثنایی ترین آتشکدههای دوران ساسانی به شمار می رود.
به گفته کارشناسان میراث فرهنگی، احداث جاده در حریم سایت باستانی ویگل میتواند منجر به تبعات جبرانناپذیری برای عرصه و منظر این محوطه تاریخی بشود؛ جادهای که بانیانش به قصد توسعه یک شهرک صنعتی پیگیر احداث آن هستند و گفته میشود به زودی در شورای فنی وزارتخانه میراث فرهنگی بررسی و برایش تصمیمگیری خواهد شد.
پیشتر عملیات احداث این جاده که به گفته کارشناسان، به حریم منظری محوطه باستانی ویگل تجاوز کرده است، بدلیل عدم رعایت ضوابط حریمی و روند قانونی آن در زمستان ۱۴۰۲ از سوی بازرسی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کشور تعطیل شد.
بیم کارشناسان و فعالان میراث فرهنگی از این بابت است که پس از گذشت ۲ سال از توقف طرح، احداث جاده ارتباطی بین ۲ فاز شهرک صنعتی، با وجود زیرپا گذاشتن ضوابط حفاظتی حریم اما بر اساس برخی مصلحت اندیشیها، در شورای فنی وزارتخانه میراث فرهنگی رای به تصویب احداث بگیرد.
این جاده در زمستان سال ۱۴۰۲ با مجوز اداره میراث فرهنگی استان اصفهان، بدون تاییدیه رسمی از سوی وزارتخانه ساخته شد و بنا به گفته کارشناسان، با تسطیح بستر زمین در حریم سایت باستانی ویگل، مسیر احداث آن هموار شد.
طبق تبصره ماده یک ضوابط و مقررات حفاظتی حریم،«هرگونه عملیات خاکبرداری و خاکریزی که منجر به تغییر شکل زمین و عوارض توپوگرافی شود، ممنوع است.»
اساس این تبصره که توسط وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری جمهوری اسلامی ایران تدوین شده ، بهطور خاص برای حفاظت از آثار تاریخی و جلوگیری از آسیبهای ناشی از عملیات عمرانی، ساختوساز یا تغییرات عمده در محیط طبیعی در نظر گرفته شده است.
همچنین طبق ماده ۲ و سه این ضوابط نامه، «هرگونه ساخت و ساز غیرمرتبط با فعالیتهای باستانشناسی، فرهنگی و گردشگری در محدوده حریم ممنوع است.» و «ایجاد و نصب هرگونه سازه ، دکل، مانع و نظایر آن که باعث مخدوش شدن ارتباط بصری اثر با محیط پیرامون شود، در محدوده حریم ممنوع است.»
کارشناسان بر اساس همین ضوابط بر این باور هستند که احداث جاده یاد شده، غیرقانونی است چراکه از سویی باعث دو پارگی حریم درجه یک و از سویی حریم منظری آن را با چالشهای احتمالی چون نصب تابلوهای تبلیغاتی و دکلهای برق مواجه میکند. همچنین مطابق با ضوابط عرصه و حریم تردد ماشین و وسایل سنگین از نزدیکی محوطه باستانی ممنوع است و ایجاد یک جاده ترانزیتی بین ۲ فاز یک شهرک با فاصله ۱۳ متر از عرصه اصلی میتواند مخاطره آمیز باشد.
در این پیوند، دبیر انجمن دوستداران میراث فرهنگی صباحی بیدگل گفت: این جاده در ابتدا با مجوز اداره راه و شهرسازی و بر اساس یک موافقتنامه اولیه با اداره کل میراث فرهنگی استان کشیده شد.
علی ادهمی تصریح کرد: این موافقتنامه که فاقد سند قانونی است، در شرایطی صادر شد که باید ابتدا از شورای فنی وزارت میراث فرهنگی مجوز لازم گرفته میشد اما به جای آن این موافقتنامه به راه شهرسازی و سپس جهاد کشاورزی و منابع طبیعی ارسال و مجوزها از این ۲ نهاد گرفته شد.
این کارشناس میراث فرهنگی گفت: پس از اقداماتی که برای احداث جاده صورت گرفت، خاکبرداریهایی با استفاده از بولدوزر و بیل مکانیکی در این منطقه انجام شد که تا حدود پنج متر از بستر طبیعی زمین در حریم سایت باستانی جاده کشیده شد.
ادهمی با بیان اینکه این اقدام از سوی مدیر وقت پایگاه ویگل حمایت و پیگیری شد ، افزود: وزارت میراث فرهنگی در ابتدا باید مطالعات باستانشناسی را پیش از هرگونه ساختوساز انجام میداد اما این اقدام پس از کشیدن جاده صورت گرفت.
به گفته وی، هیات باستانشناسی گمانهزنیهایی در طول جاده انجام داد که نشان داد این بخش، جزو عرصه باستانی ویگل نیست و در حریم آن قرار دارد که البته این امر کاملا واضح و روشن بود.
به روایت ادهمی پس از این مطالعات، شورای فنی میراث فرهنگی کشور اعلام کرد که از این به بعد تصمیمگیری در این زمینه باید بر اساس ضوابط شورای فنی انجام شود.
دبیر انجمن دوستداران میراث فرهنگی صباحی بیدگل با اشاره به نگرانیهای فعالان میراث فرهنگی از تصمیمات آینده در خصوص این جاده، اظهار داشت: نگرانی اصلی ما این است که شورای فنی میراث فرهنگی به دلایل مختلف از ضوابط حفاظتی حریم چشمپوشی کند و تصمیمی به نفع جاده کشی در حریم ویگل اتخاذ کند.
وی گفت: طبق تبصره ماده یک ضوابط حریم منظری، هیچگونه تغییر در توپوگرافی زمین در حریم نباید انجام شود و این جاده باید با رعایت این ضوابط احداث میشد که متاسفانه این اتفاق نیفتاده است..
ادهمی افزود: با احداث این جاده که تنها ۱۳ متر از عرصه باستانی فاصله دارد، در واقع حریم منظری ویگل مخدوش میشود و این موضوع میتواند در آینده برای ثبت جهانی این محوطه مشکلاتی ایجاد کند زیرا ممکن است کارشناسان بینالمللی در زمان ثبت، ماهیت موضوع را بررسی کنند و متوجه شوند که تغییرات زیادی در حریم اثر انجام شده است.
این کارشناس میراث فرهنگی گفت: طبق ماده ۲ ضوابط حریم، هرگونه ساختوساز غیرمرتبط با فعالیتهای باستانشناسی، فرهنگی و گردشگری در حریم ممنوع است و این قوانین باید رعایت شوند تا از آسیب به محوطههای تاریخی و باستانی جلوگیری شود.
ادهمی افزود: اگر این جاده به تصویب برسد، با توجه به محدودیتهایی که برای ساختوساز در حریم وجود دارد، سرمایهگذاران نمیتوانند در اطراف آن ساختوسازی از جمله ایجاد نمایشگاه انجام دهند چراکه طبق قوانین، تغییرات کاربری و ساختوساز در فاصله ۱۳ متری عرصه با محدودیتهای زیادی مواجه است.
وی اضافه کرد: این مسأله نشان میدهد که بانیان احداث جاده، به احتمال زیاد، اثرات اجرای این راه ارتباطی در حریم یک اثر باستانی را دستکم گرفتهاند.
احداث این جاده در فاصله ۱۳ متری عرصه ویگل در حالی پیگیری میشود که به گفته فعالان میراث فرهنگی و همچنین رئیس هیات باستان شناسی محوطه ویگل، پیشتر طرح دیگری در فاصله مطمئن تری از عرصه از سوی شهرداری آران و بیدگل مطرح شده بود اما در سال ۱۴۰۰ به دلیل عدم موافقت هیات امنای شهرک صنعتی پیگیری نشد.
در همین ارتباط پیشتر محسن جاوری به ایرنا گفته بود که مسیر پیشنهادی پیشین که در حریم درجه ۲ و سه بود فاصله ایمن با محوطه باستانی ویگل داشت اما مسیر فعلی از کنار عرصه عبور می کند.
به گفته وی این محوطه حائز اهمیت است و اگر احداث جاده یا اقدامات توسعه ای در پیرامون آن بخواهد صورت بگیرد، پیشتر پیش بینیهای لازم در این رابطه در ضوابط عرصه و حریم انجام شده و حد و حدود مشخص است بنابراین موضوع چندان پیچیده نیست.
تماسهای مکرر ۲ هفته اخیر خبرنگار ایرنا با مدیر پایگاههای ملی و جهانی وزارتخانه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، با وجود ارسال سوالات برای انجام گفت و گو بینتیجه بود.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان نیز با وجود تماسهای پی در پی ایرنا گفت: «جای نگرانی نیست و بدون نظر بنده اتفاقی نخواهد افتاد مگر مطالعه کنم و به نتیجهای برسم که حتما با رسانهها و مردم صحبت خواهم کرد.»
یادداشت از مهرناز شهباز
